KEDUDUKAN SEKTOR PERIKANAN DI
1. PENDAHULUAN
Sektor perikanan masih memainkan
peranan yang penting sebagai penyumbang utama ikan selaku sumber makanan dan
protein yang penting kepada negara dan menyediakan peluang pekerjaan kepada
89,453 orang nelayan dan 21,507 orang penternak ikan. Sumbangan sektor perikanan kepada KDNK adalah 1.73%
untuk tahun 2004 berbanding dengan 1.35% dalam tahun 2003.
Sektor perikanan biasanya dikategorikan kepada sektor
tangkapan ikan marin (laut) dan sektor akuakultur. Sektor perikanan darat iaitu sektor yang menghasilkan tangkapan
dari perairan darat kadang kala dikategorikan di bawah sektor akuakultur
memandangkan sumbangannya hanya 0.02%.
Seperti tahun-tahun yang lalu sektor tangkapan ikan marin masih kekal sebagai pengeluar utama hasil perikanan
iaitu sebanyak 87% sekitar satu juta tan metrik. Sektor ini
pula boleh dipecahkan kapada sektor perikanan laut pantai dan perikanan laut
dalam. Kajian telah menunjukkan bahawa sektor laut
pantai telah dieksploitasi pada tahap maksimum. Manakala
bagi sektor laut dalam pula masih terdapat ruang untuk dikembangkan dan
diterokai.
Walaupun sektor akuakultur hanya
menyumbang 13% pengeluaran ikan negara, sektor ini telah dikenalpasti sebagai
satu sektor yang paling cepat berkembang dan mempunyai potensi yang baik. Sektor ini pula dibahagikan kepada
ternakan air tawar dan ternakan air payau.
2.
PROFIL PERIKANAN
Sektor perikanan pada tahun 2004 telah menghasilkan
1,537,988 tan metrik pengeluaran ikan bernilai RM 5,505.9 juta termasuk 456
juta ekor ikan hiasan yang bernilai RM 106.03 juta. Pengeluaran
ikan mencatatkan peningkatan sebanyak 3.64% dari segi pengeluaran dan sebanyak
6.17% dari segi nilai. Mengikut sektor, pengeluaran perikanan tangkapan marin menyumbang 1,331,645 tan metrik atau 87% daripada
pengeluaran ikan negara yang bernilai RM 4,241.4 juta. Perikanan pantai masih
kekal sebagai penyumbang utama dengan pengeluaran sebanyak 1,060,150 tan metrik
atau 69% daripada keseluruhan pengeluaran ikan negara. Sektor perikanan laut dalam
telah menyumbang 271,495 tan metrik iaitu 17.6% daripada keseluruhan
pengeluaran ikan negara.
Sektor akuakultur pula telah
mencatatkan pengeluaran sebanyak 202,225 tan metrik, menghasilkan 13.2%
daripada jumlah pengeluaran ikan negara. Ini menunjukkan peningkatan sebanyak 2.72% jika
dibandingkan dengan pengeluaran pada tahun 2003. Bagaimanapun,
pengeluaran daripada sektor ini menunjukkan kenaikan dari segi nilai
pengeluaran sebanyak 7.86% daripada RM 1,172.31 juta pada tahun 2003 kepada RM
1,264.5 juta pada tahun 2004.
Disamping itu, sektor perikanan darat pada tahun 2004
hanya mencatatkan pengeluaran sebanyak 4,119 tan metrik atau 0.27% daripada
jumlah pengeluaran ikan negara. Industri ikan hiasan pula
telah mencatatkan pengeluaran sebanyak 455 juta ekor ikan bernilai RM 106.03
juta.
Daripada segi tenaga kerja sektor
perikanan mempunyai seramai 89,453 orang nelayan yang bekerja di atas vesel
berlesen dan 21,507 orang penternak ikan terlibat dalam pelbagai sistem
akuakultur. Angka
ini tidak termasuk ramai lagi para pengusaha yang terlibat secara langsung atau
tidak langsung dalam aktiviti hiliran dan industri yang berkaitan dengan
industri perikanan. Pada tahun 2004, jumlah vesel
menangkap ikan yang dilesenkan ialah 36,136 unit yang kebanyakkan daripadanya
pengusahakan peralatan tradisional.
3. PERIKANAN TANGKAPAN MARIN
3.1
Nelayan
Sejumlah 89,453 orang nelayan telah
direkodkan bekerja di atas vesel menangkap ikan berlesen pada tahun 2004
berbanding dengan 89,433 orang pada tahun 2003. Seramai 41,443 orang nelayan
bekerja di atas vesel pukat tunda dan pukat jerut ikan manakala selebihnya
iaitu 48,010 orang nelayan bekerja di atas vesel menangkap ikan tradisional.
Terdapat seramai 32,666 (37%) orang nelayan di Pantai Barat Semenanjung
Malaysia, 22,504 (25%) orang nelayan di Pantai Timur dan 34,283 (38%) orang
nelayan di Malaysia Timur.
Industri perikanan laut dalam
seringkali menghadapi masalah kekurangan vesel yang besar dan kekurangan
pekerja mahir. Pelbagai langkah
telah diambil untuk memastikan bahawa pembangunan industri perikanan laut dalam
akan membawa keuntungan kepada negara. Langkah
tersebut termasuklah pengeluaran permit laut dalam dan latihan kepada nelayan. Namun begitu industri penangkapan ikan laut dalam masih lagi
bergantung kepada penggunaan tenaga kerja asing. Bilangan ini telah
menurun daripada 30,008 orang yang didaftarkan pada tahun 2003 kepada 28,154
orang pada tahun 2004, iaitu penurunan sebanyak 6.17%.
3.2
Vesel Menangkap Ikan
Pada keseluruhannya bilangan vesel menangkap ikan
yang berdaftar di Malaysia adalah sebanyak 36,136 buah pada tahun 2004
berbanding dengan 35,458 buah pada tahun 2003, meningkat sebanyak 1.91%.
Peningkatan ini dicatatkan di Semenanjung Malaysia iaitu sebanyak 19,912 unit
pada tahun 2003 kepada 20,641 unit pada tahun 2004. Pantai Timur Semenanjung
Malaysia mencatatkan peningkatan yang ketara iaitu sebanyak 13.47% daripada
5,283 unit pada tahun 2003 kepada 5,995 unit pada tahun 2004. Pantai Barat Semenanjung
Bilangan vesel menangkap ikan di
sektor perikanan laut dalam agak kecil jika dibandingkan dengan bilangan vesel
perikanan laut pantai. Pada tahun
2004 terdapat 35,303 buah vesel yang dilesenkan untuk menerokai perairan laut
pantai berbanding dengan hanya 833 unit di perairan laut dalam iaitu
peningkatan sebanyak 20 unit daripada 813 unit pada tahun 2003.
3.3
Perkakas Menangkap Ikan
Sesebuah vesel menangkap ikan yang
dilesenkan pada kebiasaannya mengusahakan sejenis pekakas sahaja. Walau bagaimanapun, terdapat vesel yang beroperasi
lebih daripada sejenis alat menangkap ikan samada pada masa yang sama atau pun di musim yang berlainan. Oleh sebab itu, bilangan
lesen yang dikeluarkan untuk pekakas menangkap ikan dengan bilangan lesen yang
dikeluarkan untuk vesel menangkap ikan pada lazimnya tidak sama.
Bilangan perkakas menangkap ikan yang dilesenkan meningkat sebanyak 912 unit
daripada 37,013 unit pada tahun 2003 kepada 37,925 unit pada tahun 2004.
3.4
Pendaratan Ikan Marin
Pada tahun 2004, pendaratan ikan marin meningkat
sebanyak 3.77% daripada 1,283,256 tan metrik pada tahun 2003 kepada 1,331,645
tan metrik pada tahun 2004. Vesel menangkap ikan komersial yang mengusahakan
pukat tunda dan pukat jerut ikan yang hanya merupakan 20% daripada jumlah
bilangan vesel menangkap ikan telah menghasilkan 77.5% daripada pengeluaran
ikan marin. Pada keseluruhannya pendaratan vesel pukat tunda meningkat 2.48%
daripada 727,514 tan metrik pada tahun 2003 kepada 745,552 tan metrik pada
tahun 2004. Manakala pendaratan oleh vesel pukat jerut ikan pula tidak
menunjukkan perubahan jika dibandingkan dengan pendaratan pada tahun 2003
(264,170 tan metrik). Pada tahun 2004 industri sektor laut dalam menyumbang
sebanyak 271,495 tan metrik ikan (tidak termasuk Sabah) iaitu merupakan 20.38%
daripada jumlah pendaratan ikan marin di Malaysia. Pendaratan
ini telah meningkat sebanyak 26.9% jika dibandingkan dengan tahun sebelumnya.
Di Semenanjung
Walaupun sumbangan pendaratan ikan marin di
Semenanjung Mlaysia adalah majoritinya dari sektor perikanan laut pantai (85%),
pendaratan oleh bot-bot tradisi adalah 21% daripada pendaratan keseluruhan
iaitu meningkat sebanyak 9.17% daripada 194,209 tan metrik kepada 212,035 tan
metrik pada tahun 2004. Kebanyakkan pendaratan sektor laut
pantai di Semenanjung
Pendaratan tangkapan ikan marin
mengikut negeri adalah seperti di Jadual 2. Pantai Barat menyumbang 62.5%
daripada jumlah pendaratan di Semenanjung Malaysia manakala Pantai Timur kekal
menyumbangkan 37.5% dari jumlah pendaratan. Negeri Perak mengeluarkan 24.8%
diikuti oleh Negeri Pahang 13.5%, Selangor 12.9%, Terengganu 11.3% dan Perlis
11.0%. Lain-lain negeri menyumbangkan kurang dari 10%.
4. AKUAKULTUR
4.1
Pengeluaran Akuakultur
Pengeluaran akuakultur pada tahun 2004
masih dipengaruhi oleh pengeluaran kerang, kolam air tawar dan sangkar air
payau. Pengeluaran pada keseluruhannya direkodkan pada 202,225 tan metrik iaitu
kenaikan sebanyak 2.72% berbanding dengan tahun lepas. Angka ini menyumbangkan
sebanyak 12% kepada pengeluaran ikan negara. Nilai pengeluaran pula meningkat
sebanyak 7.86% dari RM 1,172.3 juta kepada RM 1,264.5 juta.
Sejumlah 21,507 penternak terlibat dalam
industri akuakultur dalam tahun 2004,
meningkat (1.86%) daripada 21,114 orang pada tahun 2003. Sejumlah besar
tenaga kerja terlibat dalam sektor air tawar iaitu 17,298 orang dan ini
merupakan 80.4% daripada keseluruhan penternak akuakultur. Sektor air payau/masin
pula melibatkan 4,209 orang penternak.
4.2
Ternakan Air Tawar
Ternakan air tawar menyumbang sebanyak
27.5% daripada jumlah pengeluaran akuakultur. Dalam tahun 2004 jumlah
pengeluaran ternakan air tawar telah meningkat sebanyak 11.23% daripada 49,947 tan
metrik kepada 55,556.60 tan metrik. Daripada segi nilai pula ia merekodkan
RM255.08 juta iaitu peningkatan 5.75% berbanding tahun sebelumnya dan dengan
itu menyumbang hampir 20% daripada jumlah nilai pengeluaran akuakultur
keseluruhan.
Sektor
ternakan kolam air tawar
merupakan penggerak utama dalam sistem ternakan ini, menyumbang sebanyak 70.6% (39,233.43 tan metrik) daripada jumlah
pengeluaran air tawar iaitu meningkat 9.96% berbanding dengan pengeluaran tahun
2003. Daripada segi nilai ia mencatatkan peningkatan sebanyak 2.99% daripada RM
175.53 juta kepada RM 180.78 juta pada tahun 2004. Spesis utama yang diternak
ialah Keli (14,568 tan metrik), Tilapia Merah
(12,709 tan metrik), Tilapia Hitam (2,664 tan metrik) dan Patin (2,558
tan metrik).
Pengeluaran
dari bekas lombong meningkat sebanyak 33.11% daripada 6,495 tan
metrik dalam tahun 2003 kepada 8,646 tan metrik dalam tahun 2004. Nilai pengeluaran juga meningkat sebanyak
35.46% daripada RM 22.73 juta dalam tahun 2003 kepada RM 30.79 juta dalam tahun
2004. Spesis utama yang dihasilkan ialah Tilapia Merah (4,082.26 tan metrik),
Kap Kepala Besar (1,817.75 tan metrik) dan Tilapia Hitam (1,206.54 tan metrik).
Ternakan
sangkar air tawar
menyumbang 10.1% dari keseluruhan pengeluaran ternakan air tawar iaitu
penurunan sebanyak 4.84% daripada 5,896 tan metrik kepada 5,611 tan metrik
dalam tahun 2004. Tilapia Merah merupakan spesis utama dengan pengeluaran
sebanyak 2,958.76 tan metrik bernilai RM 15.54 juta dan diikuti Patin sebanyak
1,736.46 tan metrik bernilai RM 11.39 juta.
Ternakan
tangki simen dan kandang
menyumbang 1,671.10 tan metrik terutama ternakan Tilapia Merah, Keli dan Patin.
Selangor merupakan pengeluar utama ternakan dari tangki simen. Manakala,
pengeluaran paling tinggi sistem kandang ikan adalah dari negeri Kelantan iaitu
sebanyak 395.24 tan metrik.
4.3
Sistem Air Payau
Sektor air payau dalam tahun 2004
menyumbang 75.52% daripada jumlah pengeluaran akuakultur. Sumbangan ini menurun
0.18% daripada 146,927 tan metrik pada tahun 2003 berbanding 146,668 tan metrik tahun 2004. Penurunan ini
dipengaruhi oleh penghasilan kerang yang merosot sebanyak 9.15% daripada 71,067
tan metrik dalam tahun 2003 kepada 64,565 tan metrik dalam tahun 2004.
Pengeluaran kerang merupakan 44% daripada jumlah pengeluaran dari sektor sistem
air payau. Negeri Perak menghasilkan 69.71% daripada pengeluaran pada tahun
2004 iaitu sebanyak 45,010.79 tan metrik diikuti oleh Selangor 9,810.44 tan
metrik dan Pulau Pinang 8,163.21 tan metrik.
Pengeluaran daripada ternakan kolam air payau meningkat sebanyak
9.78% daripada 29,309.53 tan metrik dalam tahun 2003 kepada 32,175.41 tan
metrik dalam tahun 2004. Walau bagaimanapun, nilai berkurang sebanyak 3.69%
daripada RM 699.83 juta kepada RM 674.02 juta. Negeri Perak mempunyai
pengeluaran tertinggi berbanding negeri lain iaitu sebanyak 8,111.59 tan metrik.
Pengeluaran dari sangkar air payau adalah sebanyak 10,806 tan metrik, menurun
daripada 10,984 tan metrik pada tahun 2003. Sementara nilai pengeluaran turut
menurun 0.96% daripada RM 156.57 juta kepada RM 155.07 juta dalam tahun 2004.
Johor mendahului negeri lain dengan pengeluaran sebanyak 3,314.61 tan metrik.
Pengeluaran utama dari sangkar air payau terdiri daripada ikan Kerapu dan
Siakap yang menyumbang sebanyak 50.08% daripada pengeluaran sektor ini. Spesis lain termasuk Jenahak, Merah dan
Siakap Merah.
Pengeluaran siput sudu telah meningkat sebanyak 3.23% daripada 7,701 tan metrik
dalam tahun 2003 kepada 7,905 tan metrik dalam tahun 2004. Negeri Johor yang merupakan pengeluar utama
dengan pengeluaran sebanyak 7,639 tan metrik iaitu 96.64% pengeluaran siput
sudu negara. Nilai pengeluaran siput
sudu meningkat daripada RM 2.85 juta
dalam tahun 2003 kepada RM 3.26 juta pada tahun 2004 iaitu penambahan sebanyak
14.38%.
Jumlah pengeluaran tiram adalah sebanyak 260.68 tan metrik dalam tahun 2004 dengan
nilai pengeluaran sebanyak RM 1.34 juta. Negeri Sabah mendahului dengan
pengeluaran sebanyak 198.48 tan metrik.
4.4
Ikan Hiasan
Jumlah pengeluaran ikan hiasan telah
menunjukkan peningkatan sebanyak 6.40% daripada
428,298,151 ekor dalam tahun 2003 kepada 455,723,540 ekor dalam tahun
2004. Daripada segi nilai terdapat peningkatan sebanyak 8.60% daripada RM 97.64
juta dalam tahun 2003 kepada RM 106.03 juta dalam tahun 2004. Negeri Johor
masih memonopoli pengeluaran ikan hiasan yang menyumbang sebanyak 298,321,908
ekor iaitu 65.46% daripada jumlah keseluruhan pengeluaran ikan hiasan dalam
tahun 2004.
5. PENGELUARAN BENIH
Pengeluaran benih dan rega ikan air tawar
dari pusat pembaikbiak ikan kerajaan pada tahun 2004 adalah sebanyak 34.70 juta
ekor. Spesis utama yang dikeluarkan ialah Keli, , Tilapia Merah dan Lampam
Jawa.
Pengeluaran benih dan rega ikan/udang air payau
daripada pusat kerajaan pada tahun 2004 adalah sebanyak 424.25 juta ekor.
Spesis utama ialah Siakap, Kerapu, Udang Galah dan Udang Harimau
Pada tahun 2004 sejumlah 5.79 juta ekor
benih ikan air tawar dilepaskan ke perairan umum dan sejumlah 20.91 juta ekor
benih ikan air tawar dibahagikan kepada penternak-penternak pada tahun 2004.
Penternak Sarawak adalah penerima utama diikuti oleh Perak dan
6. PERAIRAN UMUM
Pendaratan dari perairan umum meningkat daripada 3,828
tan metrik pada tahun 2003 kepada 4,119 tan metrik pada tahun 2004 iaitu
sebanyak 7.60%. Negeri Perak menyumbang sebanyak 1,437 tan metrik atau 34.88%
daripada keseluruhan pendaratan ikan dari perairan umum.